Kanada

Kanada jako jedno z najbogatszych państw świata, dzięki wysokiemu dochodowi per capita jest członkiem Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD) oraz grupy krajów G8. Kanada posiada gospodarkę wolnorynkową z niewiele większą interwencją rządu niż ma to miejsce w USA, choć o wiele mniejszą niż w większości krajów europejskich^[28]. Kraj ma mniejszy produkt krajowy brutto per capita (PKB) niż jego południowy sąsiad (gdzieniegdzie dochody rozkładają się podobnie), ale wyższy niż duże, zachodnioeuropejskie gospodarki^[29][30]. W ostatniej dekadzie kanadyjską gospodarkę cechował szybki wzrost, niskie bezrobocie i wysokie nadwyżki budżetowe na szczeblu federalnym. Dzisiejsza gospodarka Kanady bardzo przypomina amerykańską w orientacji na wolny rynek, wzorach produkcyjnych oraz wysokim standardzie życia^[31]. W październiku 2006 r. bezrobocie w Kanadzie wynosiło 6,3% i był to najniższy wskaźnik od 30 lat, choć jest on różny w pomiarach lokalnych - od niskiego 3,6% w prowincji Alberta do wysokiego 14,6% w Nowej Fundlandii i Labradorze^[32].

W minionym wieku, wzrost produkcji, górnictwa i usług spowodował przeobrażenie gospodarki kraju z rolniczej na zurbanizowaną i zindustrializowaną. Tak jak gospodarki innych wysokorozwiniętych krajów świata, tak i gospodarka kanadyjska jest zdominowana przez usługi, w których zatrudnione jest około 3/4 Kanadyjczyków^[33]. Niemniej jednak, Kanada wyróżnia się spośród innych krajów wysoko rozwiniętych rozmiarami pierwszego sektora, wraz z gospodarką leśną i przemysłem naftowym. Te dwie dziedziny są w tym kraju najważniejsze.

Kanada jest jednym z kilku wysoko rozwiniętych państw, które są eksporterami energii (netto)^[1]. Posiada ogromne złoża gazu na wschodnim wybrzeżu oraz duże złoża gazu i ropy skoncentrowane w Albercie oraz sąsiadującej z nią Kolumbii Brytyjskiej i Saskatchewan. Olbrzymie, zmieszane z piaskiem złoża Athabasca Tar Sands czynią Kanadę drugim po Arabii Saudyjskiej krajem pod względem wielkości rezerw ropy^[34]. W Quebecu, Kolumbii Brytyjskiej, Nowej Funlandii i Labradorze, Ontario i Manitobie energia elektryczna, która jest tania, obfita i stosunkowo przyjazna środowisku, pochodzi z elektrowni wodnych.

Kanada jest jest jednym z najważniejszych na świecie producentów rolnych. Kanadyjskie prerie stały się jednym z głównych obszarów uprawy pszenicy oraz pozostałych zbóż^[35]. Jest największym na świecie producentem cynku, uranu, złota, niklu, aluminium i ołowiu^[36]. Wiele, jeśli nie większość miast na północy kraju, gdzie uprawa ziemi jest trudna, istnieje jedynie dzięki pobliskim kopalniom lub zasobom drewna. Rozwinął się także znaczący sektor wytwórczy, skoncentrowany w południowym Ontario i Quebecu, z przemysłem samochodowym i lotniczym na czele.

Kraj jest silnie zależny od powiązań handlu międzynarodowego, w szczególności handlu z USA. Traktaty o wolnym handlu z 1989 r. Canada-U.S. Free Trade Agreement (FTA) oraz z 1994 r. North American Free Trade Agreement (NAFTA: dołączył Meksyk) znacznie zwiększyły wolumen handlu i stopień integracji z USA. Od 2001 roku, kiedy to udało jej się uniknąć recesji, osiąga najlepsze wyniki gospodarcze w grupie krajów G8^[37]. Od połowy lat 90. rząd federalny Kanady ogłasza nadwyżki budżetowe i regularnie spłaca zadłużenie.

Główne krainy geograficzne Kanady mają układ południkowy, a w krajobrazie prawie całego kraju występują formy zlodowacenia plejstoceńskiego. Wschodnią i środkową część państwa zajmuje prekambryjska Tarcza Kanadyjska, tworząca we wnętrzu nieckowate zagłębienie z Niziną Hudsońską i Zatoką Hudsona otoczone od wschodu i zachodu płaskowyżami. Na południu Tarczy Kanadyjskiej leży Kraina Wielkich Jezior Kanadyjskich oraz oddzielona doliną rzeki św. Wawrzyńca kanadyjska część Apallachów. Od zachodu Tarczę Kanadyjską otacza południkowy pas Wielkich Równin, a od północnego-zachodu nizina rzeki Mackenzie. Wzdłuż wybrzeża Oceanu Spokojnego ciągnie się alpejski system Kordylierów. Klimat w Kanadzie jest zróżnicowany od umiarkowanego ciepłego i chłodnego na południu kraju do subpolarnego i polarnego na północy. W Kordylierach występuje klimat górski. Główne rzeki to Mackenzie, Nelson z Saskatchewan, Św. Wawrzyńca. Największe jeziora Kanady to Wielkie Jezioro Niedźwiedzie, Wielkie Jezioro Niewolnicze, Winnipeg i jeziora graniczne ze Stanami Zjednoczonymi: Górne, Huron, Erie, Ontario. Północną część Archipelagu Arktycznego pokrywają lodowce, bardziej na południe występuje tundra przechodząca w strefę tajgi kanadyjskiej. W południowo-wschodniej części kraju występują lasy mieszane i liściaste. W Kanadzie utworzono wiele parków narodowych m.in. Wood Buffalo, Jasper, Banff.

ołożona pomiędzy Atlantykiem i Pacyfikiem, na północ od USA, jest drugim co do wielkości krajem na świecie. Długość linii brzegowej Kanady wynosi 244 tys. km, a jej zarys jest ogromnie urozmaicony licznymi zatokami i półwyspami, ponadto występują liczne archipelagi. Na zachodzie gdzie Kordyliery dochodzą do morza występuje wybrzeże fiordowe oraz archipelag Wysp Królowej Charlotte (składający się z 150 wysp).

Na pograniczu Kanady i Stanów Zjednoczonych leży największa wyspa tego regionu - Vancouver (31 284 km²). Północ Kanady charakteryzuje się występowaniem dużych zatok (największa to Zatoka Hudsona, - 637 tys. km² z odnogą Zatoką Jamesa, Ungava, Zatoka Św. Wawrzyńca, Zatoka Fundy).

Największe półwyspyLabrador, Gaspe, Nowa Szkocja, Kent, Adelaide, Boothia, Simpsona, Melville, Ungava. U północnych wybrzeży rozciąga się rozległy Archipelag Arktyczny (obejmuje on 1 370 tys. km²) składa się z dużych wysp przybrzeżnych (Banksa, Wiktorii, Księcia Walii, Ziemia Baffina) oraz Wysp Królowej Elżbiety. Północną część Archipelagu Arktycznego zajmują lodowce (pow. ok. 100 km²).

Zachodnia Kanada znana jest jako górzysty region, natomiast wschodnia część posiada największe i najważniejsze miasta państwa oraz najczęściej odwiedzaną atrakcję turystyczną kraju - wodospad Niagara.

Najważniejszym czynnikiem decydującym o klimacie Kanady jest szerokość geograficzna. Im dalej na północ tym zimniej. Południowa część Kanady ma klimat umiarkowany ciepły, wnętrze kraju - kontynentalny chłodny, północ Kanady - podpolarny i polarny. Na zachodzie wybrzeża notuje się wyższą temperaturę, co jest wynikiem oddziaływania ciepłego Prądu Pacyficznego (temp. stycznia waha się od 4′C na wyspach do -1′C na lądzie stałym), natomiast wschodnie wybrzeże ochładzane jest przez zimny Prąd Labradorski (w styczniu -7′C).

Wnętrze kontynentu osiąga temperatury w styczniu do -34′C. W Kordylierach panuje klimat górski. Istotną cechą klimatu Kanady są duże opady śnieżne i długie zaleganie pokrywy śnieżnej. Około 60% powierzchni kraju pokrywa wieczna zmarzlina. Ze względu na przeważające wiatry północne i północno-wschodnie liczne są w zimie tzw. blizzards czyli zawieje śnieżne. Odmiennie dużo ciepła przynosi zachodni wiatr prerii kanadyjskich chinook (”pożeracz śniegu”), powodujący gwałtowne topnienie śniegu.

Na terenie Kanady występuje kilka pasm górskich. Na zachodzie góry: Skaliste, Nadbrzeżne i Mackenzie, na wschodzie: Torngat, Appalachy i Lauretańskie, na północy: Św. Eliasza, Pelly. Najwyższym szczytem Kanady jest Logan (6050 m. n.p.m.), położony w Yukon. Na obszarze gór zlokalizowane są liczne parki narodowe m. in. w Górach Skalistych, park Banff, oferujący możliwość biwakowania w dzikim terenie, wędrówki, moczenie w gorących źródłach i inne atrakcje.

W centrum kraju położona jest kraina prerii rozciągająca się od Gór Skalistych na wschód, przez tereny Alberty, Saskatchewanu i Manitoby. Jest nią płaski obszar, uroczo porośnięty słonecznikami i pszenicą. W jej granicach znajduje się Głowa Rozbita w Skoku Bizona, miejsce historycznie związane z plemieniem Czarnych Stóp.

Na terenie Kanady znajduje się około 2 mln jezior, stanowi to aż 8% powierzchni Kanady. Ich występowanie związane jest ze plejstoceńskim zlodowaceniem kontynentalnym, bądź rozmieszczone są w obniżeniu tektonicznym na obrzeżeniu Tarczy Kanadyjskiej. Największe z nich: Wielkie Jezioro Niedźwiedzie, Wielkie Jezioro Niewolnicze, Athabaska, Reniferowe, Winnipeg.

Rzeki kanadyjskie charakteryzują się występowanie licznych bystrzy, progów i wodospadów, co przyczynia się do utrudnień w żegludze na wielu odcinkach. Dwoma największymi rzekami Kanady są: Rzeka Świętego Wawrzyńca (na południowym wschodzie) i Mackenzie (najdłuższa rzeka Kanady, w system której włączone są duże jeziora przepływowe). Wody spływają do dwóch oceanów, wyróżnia się pięć zlewisk regionalnych.

Ważnym źródłem zasilania w wodę dla rzek zachodniej Kanady są pola lodowe, lodowce górskie i pola śnieżne. Występują w wielu miejscach na obszarze kanadyjskich Kordylierów. Znane pole lodowe Columbia Icefield łączy dwa parki narodowe: Banff i Jasper, składa się na nie ok. 30 lodowców

Kanada to kraj ogromnych przestrzeni, ciągnący się od Atlantyku po Ocean Spokojny. Jej południowe krańce sięgają szerokości geograficznej Rzymu, a północne leżą poza magnetycznym biegunem północnym. Kanadyjski krajobraz kojarzy się zazwyczaj z jeziorami i szczytami Gór Skalistych, bezkresnymi połaciami lasów i rozległymi polami uprawnymi na prerii, jednak przy bliższym poznaniu można natknąć się na prawdziwe niespodzianki. W południowo-zachodnim zakątku kraju dżungla sąsiaduje z pustynią, a na wschodzie – tuż obok fiordów – rozciągają się bujne sady. Wielkie połacie Kanady pozostają nietknięte ręką człowieka – 90% spośród 30 mln mieszkańców państwa żyje w odległości nie większej niż ok. 160 km od granicy z USA.
Kanada, podobnie jak południowy sąsiad, to prawdziwa mozaika kulturowa, tworzona przez liczne grupy imigrantów żyjących obok wielu ludów tubylczych. O ile jednak obywatele USA mają w założeniu uważać się przede wszystkim za Amerykanów, Kanadyjczycy kładą nacisk na pielęgnowanie tradycji każdej grupy etnicznej (stąd skojarzenie z mozaiką w odróżnieniu od amerykańskiego „tygla” kulturowego). Obok przeważających w społeczeństwie obywateli o korzeniach brytyjskich i francuskich żyją mniejszości zachowujące tradycje swych przodków – do najliczniejszych należą Chińczycy, Ukraińcy, Portugalczycy, Hindusi, Holendrzy, Polacy, Grecy i Hiszpanie. Tolerancja sprzyja zachowaniu odrębności kulturowej, dzięki czemu turysta może poznać niezwykle różnorodne środowiska – od rozległego Chinatown w Vancouver po surowe religijne osady w Manitobie. Samym Kanadyjczykom doskwiera brak wyrazistej tożsamości narodowej, którą usiłują określać (w sposób negatywny) wskazując na różnice, dzielące ich od Amerykanów. Pytanie „Co znaczy być Kanadyjczykiem?” zyskuje na wadze wraz z zaostrzeniem się debaty nad problemem Québecu i możliwej secesji tej części kraju. Trudno jednoznacznie scharakteryzować społeczeństwo tworzone nie przez jeden naród, a swoistą konfederację obejmującą pół kontynentu. Pierre Berton, jeden z najwybitniejszych pisarzy kanadyjskich, podsumował rzecz krótko i dowcipnie: Kanadyjczycy to „ludzie, którzy potrafią uprawiać miłość w kajaku”.

Tradycyjna kuchnia kanadyjska pozostaje w cieniu kuchni narodów Europy i innych zakątków świata. Jej podstawa to dziczyzna i ryby, jarzyny i sałatki są mniej ważne. Za posiłek dla dwóch osób (bez wina) trzeba zapłacić 25–50 C$.
Podstawą kuchni Nowej Fundlandii jest dorsz, podawany zazwyczaj z frytkami. Pojawia się w niej także łosoś, morszczuk i halibut. Do bardziej osobliwych dań należą języki i szczęki dorsza, scruncheons (słonina smażona w kostkach), wędzony lub peklowany gromadnik (caplin-Mallotus villosos] oraz pasztet z foczej płetwy. Restauracje na wyspie najczęściej nie mają pozwolenia na sprzedaż mięsa łosia czy foki, ale wielu miejscowych bierze udział w dorocznym odstrzale zwierząt. Jeżeli zatem ktoś pozna jakiegoś myśliwego, może skosztować bardzo egzotycznych przysmaków.